தேசம் என்ற சொல்லானது வரையறுக்கப்பட்ட நிலப்பரப்பில் வாழும் மக்களது பொதுவான கலாசாரம் மற்றும் அடையாளத்துடன் கூடிய அரசியல் சமூகம் ஒன்றின் ஒன்றிணைந்த தன்மையினை விளக்குவதற்கு பயன்படுத்தப்படுகின்ற எண்ணக்கருவாகும். இது தேசங்கள் சமூக நியதிகள், பழக்கவழக்கங்கள், மொழி மற்றும் பிராந்திய உறவுகளை உள்ளடக்கியது. இது காலப்போக்கில் ஒரு கூட்டு சுய-உணர்வை உருவாக்குகிறது. மரபணுக்களின் பரம்பரைக்கு உதவுவதற்காக மனிதர்கள் எப்போதும் குடும்பங்கள் அல்லது உறவுமுறைகளை உருவாக்கியுள்ளனர். ஆனால் இவை கலாச்சார மரபுரிமையையும் கொண்டு இயங்குகின்ற இயல்பை தமாகவே வடிவமைத்துக் கொண்டன. தேசங்கள் உறவினரின் சமூகத்தை உள்ளடக்கியது. அங்கு தனிநபர்கள் தங்களை மற்றவர்களுடன் தொடர்ந்து தொடர்புடையவர்களாக அங்கீகரிக்கின்றனர். தேசத்தின் நலனுக்காக தனிநபர்கள் தங்கள் சுயநலத்தை மீறும் போது தேசபக்தி ஏற்படுகிறது. தேசியவாதம் போலல்லாமல், தேசபக்தி சமரசத்தை உள்ளடக்கியது. தேசங்கள் நகர-அரசுகளுக்கும் பேரரசுகளுக்கும் இடையே ஓர் ஊடகமாக உருவாக்கப்படுகின்றன. மேலும் தங்களைப் பாதுகாத்துக் கொள்வதற்காக பெரும்பாலும் அரசை ஏற்றுக்கொள்கின்றன.

தேசம் சமூக உறவு சார்ந்தது என்பதால் தேசத்தின் சமூக உறவுகளை ஆராய்வதாக பொருள் கொள்ளப்படுகிறது. சமூக உறவுகளை தேசத்தைக் கட்டியெழுப்புவதற்கான கருவிகள் என்று கருதலாம், ஆனால் கருவிகள் ஒருபுறநிலை உடல் வடிவத்தைக் கொண்டிருக்கும் போது, தேசம் மரபுகளில் பங்கேற்கும் தனிநபர்களின் கூட்டு நலனில் மட்டுமே உள்ளது. இந்த தேசிய மரபுகள் மற்றும் தேசிய உறுப்பினர்களின் அளவுகோல்கள் கூட காலப்போக்கில் மாற்றங்களுக்கு உள்ளகலாம், அதாவது நாடு ஒப்பீட்டளவில் நிலையானது மற்றும் பல்வேறு காரணிகளுக்கு இடையிலான போட்டியின் விளைவாகும். எழுதப்பட்ட சட்டக் குறியீடுகள் எப்பொழுதும் நிலத்தை ஒருங்கிணைக்கும் சட்டத்தை விளைவிப்பதில்லை, ஆனால் அவை சட்ட உறுதித்தன்மையை அதிகரிக்கின்றன, இது தேசிய சட்டம் நாட்டின் கூட்டு நனவில் நுழைவதற்கான வாய்ப்பை அதிகரிக்கிறது.
பல சக்திவாய்ந்த கருத்துக்கள் மற்றும் சித்தாந்தங்கள் மனிதர்களை ஊக்குவிக்கின்றன. தேசம்  அல்லது தேசியவாதத்தை விட  அதிகமான தியாகங்கள் அல்லது குற்றங்களுக்கு மக்களைத் தூண்டும் எந்தவொரு சித்தாந்தத்தையும் விட அரசியல் செயல்பாட்டை வடிவமைப்பதில் மிகவும் சக்திவாய்ந்த கருத்தை அடையாளம் காண்பது கடினம். பழமைவாதம் மற்றும் பாசிசம் போன்ற சில அரசியல் இயக்கங்கள் தேசத்துடன் வலுவாக அடையாளம் காணப்படுகின்றன. மற்றும் தேசியவாதத்தால் பெரிதும் பாதிக்கப்படுகின்றன. தாராளமயம் அல்லது வர்க்கம், சோசலிசம் போன்ற அரசியல் செயல்பாட்டின் மையத்தில் தனிநபரைவைப்பதாக மாற்று இயக்கங்கள் கூறுகின்றன. ஆனால் இவை கூட தேசிய பண்புகள் மற்றும் சித்தாந்தங்கள் வெளிப்படுத்தப்படும் வடிவத்தை பெரிதும் பாதிக்கின்றன என்பதைக் கண்டறிந்துள்ளன.

ஆட்சிக்கு உட்பட்ட நிலப்பரப்பு குறைந்தபட்ச நிலப்பரப்பு ஒருங்கிணைப்பு தேசம் என்ற உணர்வு நிலையை தோற்றுவிக்கிறது. அரசிலிருந்தே தேசங்கள் உருவாக்குகின்றன. அந்நிய ஆக்கிரமிப்புக்கு எதிரான போராட்டங்களிலிருந்து தேசங்கள் உருவாகின்றன. பண்பாட்டின் ஒருமைப்பாட்டின் பின்பு அரசியல் வெளிப்பாடாகிய தேசங்கள் உருவாகின்றன. ஆயினும் கூட, தேசம் என்பதை வரையறுப்பது கடினம். அரசின் கருத்தைப் போலவே, ஒருவருக்கு அதன் பொருளைப் பற்றிய ஒரு யோசனை உள்ளது. ஒருவர் அதை பகுப்பாய்வு செய்ய அல்லது வரையறுக்க முயற்சிக்கும் போது விரைவாக சிதைந்துவிடும். அரசியல்வாதிகள், வரலாற்றாசிரியர்கள் மற்றும் அரசியல் விஞ்ஞானிகளால் பெரும்பாலும் இரண்டு சொற்களும் ஒன்றுக்கொன்று மாற்றாகப் பயன்படுத்தப்பட்டாலும், அரசும் தேசமும் ஒரேமாதிரியாக இல்லை. அரசு என்பது, அரசாங்கத்தால் இயக்கப்படும் ஒரு சட்ட நிறுவனம் என்பதை நினைவில் கொள்ளுதல் பொருத்தமானதாகும். தேசம், மறுபுறம், அரசுடன் நெருக்கமாக தொடர்புடையதாக இருக்கலாம் அல்லது இல்லாமல் இருக்கலாம். ஒரு தேசம் என்பது சில குணாதிசயங்களைப் பகிர்ந்துகொள்ளும் மற்றும் அந்த தேசத்திற்கு சொந்தமான உணர்வைக் கொண்ட மக்களாலானது. அவ் உணர்வே தேசியமாகவும் தேசியவாதமாகவும் அடையாளப்படுத்தப்படுகின்றது.

தேசம் என்பது இனத்துவத்தை அதிகம் வரையறுக்க முயற்சிக்கிறது. நவீன தேசிய அரசியல் பல இனங்கள் அல்லது இனத்துவ சமூகங்கள் ஒன்றிணைந்து வாழக் கூடியது என்பது தேசத்தின் வளர்ச்சி அல்லது பரிமாணமாகும் போதும் அரசு என்ற வடிவத்தின் இன்னொரு பரிமாணமாக கொள்ளப்படுகிறது. நவீன தேசம் தேசிய அரசு என்ற பரிமாணத்தை தோற்றுவித்ததாகவே அரசறிவியல் ஆய்வாளர்கள் வரையறுக்கின்றனர். தேசம் பற்றிய புரிதலை அரசு பற்றிய புரிதலோடு நெருங்கிய தொடர்பை பிரதிபலிக்கின்றது என்றும் பல அரசுகளின் உத்தியோகபூர்வ பெயர்கள் தேசத்தின் அடையாளத்தை கொண்டு உருவாக்கப்படுகின்றன என்றும் அரசியல் இலக்கணத்தை வரைந்த ஹரோல் லஸ்கி குறிப்பிடுகின்றார். அரசு என்பது இறைமை, தேசத்துவம், நிர்ணயிக்கப்பட்ட ஆழ்புலம் மற்றும் அரசாங்கம் என்பனவற்றின் அடிப்படையில் ஒழுங்கமைக்கப்பட்ட ஓர் அரசியல் சமூகத்தினை குறித்து நிற்கின்றது. தேசம் என்பது பொதுவான கலாச்சாரத்தையும் அடையாளத்தையும் அரசியல் சமூகத்தை ஒன்றிணைப்பதற்காக பயன்படுத்தப்படுகின்ற எண்ணக்கருவாக விளங்குகிறது. அரசு ஒன்று காணப்படும் பிரத்தியோக மற்றும் வேறுபட்ட கலாச்சார அடையாளங்கள் தேசியங்களாக இனம் காணப்பட்டு அத்தகைய பல்லினத் தேசியங்கள் ஒரு தேசத்துக்குள் செயல்பட கூடியவையாக காணப்படுகின்றன.

தேசம் பற்றிய புரிதலை தந்தவர்களில் மார்க்ஸிட்டுகள் முதன்மையானவர்கள். வியாட்டார் என்ற அறிஞர் ஒரு தனியான அரசியலில் அரசாக ஒழுங்கமைக்கப்படாதவரை எந்த மக்களும் ஒரு தேசமாக மாட்டார்கள் எனக் குறிப்பிடுகிறார். தேசம் ஆட்சிக்கு உட்பட்ட நிலப்பரப்பு, குறைந்தபட்ச நிலப்பரப்பு, ஒருங்கிணைப்பு, தேசம் என்ற உணர்வைத் தரக்கூடியது. தேசங்கள் அரசுகளிலிருந்து உருவாகின்றன, அந்நிய ஆக்கிரமிப்புக்கு எதிரான போராட்டங்களிலிருந்து உருவாகின்றன, பண்பாட்டு ஒருமைப்பாடு அரசியல் வெளிப்படாகி தேசங்கள் உருவாகின்றன. தேசம் என்பது இயற்கையின் உருவாக்கம். எனவே அது புனிதமானது. நிரந்தரமானது. உயிர்ப்புடையது. முனிதர்களின் உருவாக்கத்தை விட அதிக அளவு நியாயத்தன்மை கொண்டது என ஜேர்மனிய கற்பனாவாதிகளான ஹர்டர் (Herder) மற்றும் பிட்சே( Fichte) ஆகியோர் குறிப்பிடுகின்றனர்.அரசுக்கு முந்திய தேசம் என்பது அது இயல்பாகவே அரசு உருவாக்கத்திற்கு இட்டுச் செல்கிறது என்பது ஐரோப்பியரது கருத்தாகும். இது ஏனைய கண்டங்களில் புதிதாக உருவான தேசங்களோடு எந்தவித தொடர்பும் கொண்டிருக்கவில்லை. ஆபிரிக்கா மற்றும் ஆசியாவில் தேசத்திற்கு முன்பே அரசு உருவாகி தேசத்தின் முழுமையான வாழ்வின் மீது தாக்கத்தை ஏற்படுத்தக் கூடியதாக உள்ளது.

(ஆதாரம்: ஹோரேஸ் பி.டேவிஸ்,(2009) (மொ.பெ)மு.வசந்தகுமார், தேசம்-தேசியம்: தேசம் பற்றிய மார்க்சிய கோட்பாடு, விடியல் பதிப்பகம், சென்னை.)